Ogladając dyskusje między zwolennikami i przeciwnikami religii (np. tutaj), często słyszałem argument padający z ust zwolenników wiary, że moralność ludzkości pochodzi z ksiąg objawionych (np. Z Biblii lub Koranu) i że rezygnując z religii, my jako ludzkość, jesteśmy skazani na zagładę, bo bez religii wszystko będzie dozwolone i np. morderstwo przestanie być złe i wszyscy zaczną zabijać.

Proponuję w tym tekście spojrzeć na moralność w świetle badań naukowych. Moralność zdefiniuję tutaj jako zachowanie przynoszące korzyść drugiej jednostce, nawet kosztem własnej straty.

Przyjrzę się krótko:

1. ‘Moralności’ zwierząt,
2. Moralności dzieci,
3. Wpływowi mózgu na decyzje moralne,
4. Wpływowi emocji na decyzje moralne,
5. Różnicom kulturowym w decyzjach moralnych,
6. Funkcjom jakie decyzje „moralne” mogły pełnić w procesie ewolucji.

1. Zwierzęta

Miller (2008) – abstrakt – pokazuje, że małpy potrafią sobie odmówić jedzenia nawet przez kilka dni jeśli miałoby to uchronić ich ‘kolegów’ od szoku (autor nie precyzuje jakiego szoku, ale generalnie chodzi o nieprzyjemne doświadczenie). Zespół prymatologa Fransa de Waal’a zebrał tysiące obserwacji i przykładów ‘zachowań wspierających’ wśród szympansów, np. gdy jeden z nich cierpi po przegranej walce lub upadku z drzewa, inne osobniki przyjdą żeby go wesprzeć. Obejmują go i próbują uspokoić pocałunkami oraz głaskaniem. (Tutaj wywiad z tym badaczem, ang.). W swojej książce „Dzika sprawiedliwość. Moralne życie zwierząt. (google books, ang.)” Prof. Bekoff zebrał przykłady zachowań zwierząt z całego świata, takich jak wilki, kojoty, słonie, szympansy, nietoperze, wieloryby argumentując, że te, i inne, gatunki postępują wg moralnego kodu, podobnego do tego jaki mają ludzie, gdyż wzmacnia to współpracę między zwierzętami w grupie i zwiększa szansę na przeżycie. (Tutaj podsumowanie książki, ang.).

2. Dzieci

Hamlin i koledzy (2007) pokazali, że bardzo małe dzieci, w wieku 6 i 10 miesięcy, potrafią odróżnić pomaganie oraz brak pomocy i wybiorą zabawę z osobą pomagającą. Oznacza to, że ‘ocena społeczna’ determinuje działania nawet niemowlaków. Autorzy argumentują, że nasza moralność może być zakorzeniona w procesie oceny społecznej. (Tutaj skrócony opis badania po polsku.)

Takagishi i koledzy (2010) – pełny tekst – zajęli się wpływem teorii umysłu (wikipedia) na poczucie sprawiedliwości. Teorią umysłu, nazywa się w psychologii, zdolność do wyobrażenia sobie, że inni ludzie też mają umysły/myśli. Czyli, „ja umiem pomyśleć, że ty myślisz”. Ta zdolność rozwija się w wieku przedszkolnym. Autorzy zauważyli, że przedszkolaki, które nie wykształciły jeszcze tej zdolności, w eksperymencie dzielenia się cukierkami z innymi dziećmi, cześciej zachowywały się samolubnie, niż dzieci z wykształconą teorią umysłu, które potrafiły przewidzieć jak inni zareagują na ich zachowanie.

3. Mózg

Koenigs i koledzy, 2007 – pełny tekst –pokazali, że osoby z uszkodzoną środkowo-brzuszną korą przedczołową (wikipedia, ang.) podejmują bardziej utylitarne moralne decyzje niż grupa kontrolna. Oznacza to, że częściej decydowali się poświęcić życie jednej osoby, żeby uratować pięć innych. Badanie to pokazuje, że ów kora jest współodpowiedzialna za decyzje moralne.

Funk i Gazzaniga (2009) – abstrakt – pokazali, że osoby po zabiegu lobotomii (rozdzielenia półkul mózgowych), nie potrafili wziąć pod uwagę, w odróżnieniu do osób zdrowych, intencji osób popełniających czyn (nie)moralny.

Prof. Rebecca Saxe wraz z zespołem (2010 – abstrakt), pokazała, że osąd moralny badanych, może być zmodyfikowany, jeśli działać na ich mózg polem magnetycznym. (Tutaj krótki opis badania po polsku).

Te wyniki pokazują zależność decyzji moralnych od poprawnego funkcjonowania mózgu i mogą sugerować, że tzw. ‘zachowania nie moralne’ mogą być związane z nieprawidłowym działaniem mózgu.

4. Emocje

W badaniu Shnall (2008 – abstrakt) dwie grupy studentów zostały poproszone o ocenę moralnych wyborów w podanych przykładach. Okazało się, że osoby, które siedziały przy brudnym, poplamionym biurku i dostały obgryziony, wyżuty ołówek oceniały dane sytuacje dużo ostrzej niż ich koledzy mając ‘normalne warunki’. W innej wersji, kosz na śmieci spryskany zapachem odchodów, dał taki sam efekt. Badacze argumentują, że wstręt/odraza jest jednym z czynników wpływających na nasze decyzje moralne. Te wyniki potwierdzają efekt zauważony przez Wheatley and Haidt (2005 – pełny tekst) którzy wywołali uczucia obrzydzenia u badanych w czasie hipnozy i w ten sposób zmienili ich oceny problemów moralnych.

Huebner i koledzy (2009) – pełny tekst – cytują 20 innych badań, które pokazują, że:

1. Obserwacja, że ktoś łamie normy moralne, wywołuje pogardę, wstyd, złość lub odrazę,
2. Struktury emocjonalne mózgu biorą udział w podejmowaniu decyzji moralnych,
3. Działanie moralne jest motywowane emocjonalnie.

Haidt (2001) – pełny tekst – w swoim modelu wpływu emocji na decyzje moralne, pokazuje, że podobnie jak większość innych decyzji u człowieka jest podejmowana nieświadomie, tak samo decyzje moralne, są podejmowane nieświadomie. Później następuje już tylko racjonalizacja w świadomości, czyli rozumowe wyjaśnienie już podjętej decyzji.

Te badania pokazują, że mamy niewielki wpływ na to jak oceniamy czy coś jest moralne czy nie. Za to mamy ogromny wpływ na to jak tłumaczymy intencje nasze lub innych.

5. Różnice kulturowe

Pyysiainen i Hauser (2009) – pełny tekst – opisują wyniki badań prowadzonych przez Harvard na ogromnej próbie ludzi z różnych krajów, dotyczących i zmysłu moralnego. Sam możesz wziąć udział w tym badaniu tutaj. Badacze pokazują, że w ocenach moralnych dzięsiątek problemów etycznych, osoby wierzące nie różnią się od ateistów. Wyniki badań międzykulturowych pokazują, że religijność nie ma wpływu na wnioskowanie moralne! To potwierdzają też wyniki polskiej religijności. Zobacz tekst na temat religijności polaków.

6. Funkcje w ewolucji

Reiss (1997) – pełny tekst – uważa, że z punktu widzenia ewolucji, złożone grupy istot żywych wymagają regulowanie interakcji pomiędzy jednostkami, żeby utrzymać grupę w spójności. W grupie naczelnych, waleni czy delfinów moralność jest oparta o empatię czyli „świadomość” swojej obecności wśród innych przedstawicieli tego samego gatunku.

Pyysiainen i Hauser (2009) – pełny tekst – argumentują, że tak wysoki stopień kooperacji obserwowany u ludzi jest możliwy tylko dlatego, że wykształciliśmy w procesie ewolucji tzw. moralne intuicje na temat postępowania zgodnie i niezgodnie z normami wspierającymi grupę.

Moll (2006) – abstrakt – twierdzi, że uczucia prospołeczne leżą u podstaw decyzji moralnych i że wyewoluowały pozwalając naszym przodkom tworzyć więzi społeczne i wzmacniały kooperację.

Podsumowanie

Powyższe badania nie wyczerpują tematu źródeł moralności. Pomimo, że dostępnych są setki badań w tym temacie, to mam wrażenie, że jesteśmy na początku drogi w odkrywaniu skąd pochodzą nasze odczucia co jest dobre a co złe. Niemniej, wydaje się, że wiemy już wystarczająco dużo aby stwierdzić, że to nie księgi natchnione są źródłem religijności oraz że nawet gdyby za dotknięciem magicznej różdżki religię usunąć, to ludzie nie przestaliby sobie pomagać i się wspierać.

Widzimy, że zwierzęta, i to nie tylko grupa naczelnych, mają swoje kodeksy ‘moralnych’ zachowań, które pomagają przetrwać grupie osobników. Dzieci wykształcają mechanizmy oceny innych i sprawiedliwości zanim wejdą w wiek rozumienia czegokolwiek z nauk religijnych. Oceny moralne są zależne od funkcjonowania mózgu i emocji. Bycie religijnym nie wpływa na jakość rozumowania moralnego i wierzący nie różnią się w tym względzie od nie wierzących. Mechanizmy intuicji moralnej, zostały prawdopodnie wykształcone w procesie ewolucji, gdyż zwiększały szanse przetrwania grupy.

Pozdrawiam

Następny tekst planuję napisać o psychologicznych czynnikach motywujących wyznawców Islamu do zamachów terrorystycznych.

Otrzymuj nowe posty przez kanał RSS lub email (zapisz się – górny prawy róg).

Zobacz też inne artykuły na stronie głównej bloga.

Bibliografia:

Miller, G. (2008). NEUROBIOLOGY: The Roots of Morality Science, 320 (5877), 734-737 DOI: 10.1126/science.320.5877.734
Hamlin JK, Wynn K, & Bloom P (2007). Social evaluation by preverbal infants. Nature, 450 (7169), 557-9 PMID: 18033298
Takagishi H, Kameshima S, Schug J, Koizumi M, & Yamagishi T (2010). Theory of mind enhances preference for fairness. Journal of experimental child psychology, 105 (1-2), 130-7 PMID: 19857876
Koenigs M, Young L, Adolphs R, Tranel D, Cushman F, Hauser M, & Damasio A (2007). Damage to the prefrontal cortex increases utilitarian moral judgements. Nature, 446 (7138), 908-11 PMID: 17377536
Funk CM, & Gazzaniga MS (2009). The functional brain architecture of human morality. Current opinion in neurobiology, 19 (6), 678-81 PMID: 19889532
Young L, Camprodon JA, Hauser M, Pascual-Leone A, & Saxe R (2010). Disruption of the right temporoparietal junction with transcranial magnetic stimulation reduces the role of beliefs in moral judgments. Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America, 107 (15), 6753-8 PMID: 20351278
Schnall S, Haidt J, Clore GL, & Jordan AH (2008). Disgust as embodied moral judgment. Personality and social psychology bulletin, 34 (8), 1096-109 PMID: 18505801
Wheatley T, & Haidt J (2005). Hypnotic disgust makes moral judgments more severe. Psychological science : a journal of the American Psychological Society / APS, 16 (10), 780-4 PMID: 16181440
HUEBNER, B., DWYER, S., & HAUSER, M. (2009). The role of emotion in moral psychology Trends in Cognitive Sciences, 13 (1), 1-6 DOI: 10.1016/j.tics.2008.09.006
Haidt, J. (2001). The emotional dog and its rational tail: A social intuitionist approach to moral judgment. Psychological Review, 108 (4), 814-834 DOI: 10.1037/0033-295X.108.4.814
Pyysiäinen I, & Hauser M (2010). The origins of religion: evolved adaptation or by-product? Trends in cognitive sciences, 14 (3), 104-9 PMID: 20149715
REISS, D., MCCOWAN, B., & MARINO, L. (1997). Communicative and other cognitive characteristics of bottlenose dolphins Trends in Cognitive Sciences, 1 (4), 140-145 DOI: 10.1016/S1364-6613(97)01046-2
Moll J, Krueger F, Zahn R, Pardini M, de Oliveira-Souza R, & Grafman J (2006). Human fronto-mesolimbic networks guide decisions about charitable donation. Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America, 103 (42), 15623-8 PMID: 17030808